Trong nhiều thập kỷ, việc xử lý người chưa thành niên (NCTN) phạm tội chủ yếu dựa trên các quy định tại Bộ luật Hình sự và Bộ luật Tố tụng Hình sự. Tuy nhiên, đặc điểm tâm sinh lý của người dưới 18 tuổi - độ tuổi chưa hoàn thiện về nhận thức và dễ bị lôi kéo, đòi hỏi cách tiếp cận khác biệt. Sự ra đời của Luật Tư pháp NCTN năm 2024 không chỉ là một bước tiến về lập pháp mà còn khẳng định trách nhiệm của quốc gia trong việc bảo vệ, giáo dục thế hệ trẻ.
Công an TP Cần Thơ tuyên truyền pháp luật cho học sinh trên địa bàn phường Cái Khế.
Các hình phạt đối với NCTN phạm tội
Luật Tư pháp NCTN năm 2024 có hiệu lực từ ngày 1-1-2026 quy định NCTN (người từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi) phạm tội chỉ bị áp dụng một trong các hình phạt: cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ, tù có thời hạn, đối với mỗi tội phạm.
Luật này quy định về xử lý chuyển hướng, hình phạt đối với NCTN phạm tội; thủ tục tố tụng đối với NCTN là người bị tố giác, người bị kiến nghị khởi tố, người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp, người bị buộc tội, bị hại, người làm chứng; thi hành án phạt tù, tái hòa nhập cộng đồng đối với NCTN; nhiệm vụ, quyền hạn và trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân, gia đình trong hoạt động tư pháp NCTN.
Khi giải quyết vụ việc, vụ án có NCTN phải đảm bảo lợi ích tốt nhất của họ. Hỗ trợ kịp thời và nhanh nhất có thể đối với NCTN (khoản 1, 2 Điều 5). Thủ tục tố tụng đối với NCTN phải đảm bảo đơn giản, thân thiện, phù hợp với tâm lý, lứa tuổi, mức độ trưởng thành và khả năng nhận thức của NCTN (Điều 6). NCTN có quyền được thông tin đầy đủ, kịp thời bằng ngôn từ đơn giản, thân thiện, dễ hiểu về những nội dung liên quan đến việc giải quyết vụ việc, vụ án (Điều 8). NCTN được bảo đảm có người đại diện tham gia trong quá trình giải quyết vụ việc, vụ án (Điều 9)…
Đặc biệt, Luật Tư pháp NCTN năm 2024 quy định nhiều chính sách nhân văn đối với NCTN phạm tội. Chẳng hạn, mức tiền phạt đối với người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi phạm tội không quá 1/2 mức tiền phạt mà điều luật của Bộ luật Hình sự quy định. Mức tiền phạt đối với người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phạm tội không quá 1/3 mức tiền phạt mà điều luật của Bộ luật Hình sự quy định (Điều 117). Thời hạn cải tạo không giam giữ đối với NCTN phạm tội không quá 1/2 thời hạn mà điều luật của Bộ luật Hình sự quy định (khoản 3, Điều 118).
Về hình phạt áp dụng đối với NCTN phạm tội theo Luật Tư pháp NCTN đã cải cách so với Bộ luật Hình sự theo hướng giảm mức hình phạt cao nhất đối với người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi từ 18 năm xuống 15 năm tù; người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phạm tội từ 12 năm xuống 9 năm tù, trừ trường hợp phạm 5 loại tội (giết người, tội hiếp dâm, tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi, tội cưỡng dâm người từ đủ 13 tuổi đến dưới 16 tuổi, tội sản xuất trái phép chất ma túy) thì mức áp dụng hình phạt theo quy định của pháp luật hiện hành, nhằm đề cao tính nhân văn nhưng vẫn bảo đảm sự nghiêm minh của hình phạt đối với NCTN khi phạm những tội có mức độ nguy hiểm cao cho xã hội.
Thạc sĩ, Luật gia Nguyễn Văn Hậu, Chi nhánh Trung tâm Tư vấn pháp luật tại phường Cái Răng, chia sẻ: Luật Tư pháp NCTN năm 2024 có những quy định rất mới, đáng chú ý là biện pháp ngăn chặn đối với NCTN phạm tội ngày càng tiến bộ và nhân đạo, như biện pháp giám sát điện tử là một biện pháp mới mà trước đây chưa từng được áp dụng (Điều 139). Biện pháp này được thực hiện thay thế biện pháp tạm giam và được cơ quan điều tra, viện kiểm sát, tòa án quyết định căn cứ vào tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi và nhân thân của NCTN là bị can, bị cáo. Biện pháp này giúp NCTN không bị cách ly khỏi cộng đồng và đảm bảo về mặt tâm lý trong quá trình giải quyết vụ án nhằm gia tăng sự hiệu quả của việc giáo dục, cải tạo và phòng ngừa tội phạm.
Nguyên tắc áp dụng hình phạt
NCTN là người chưa có năng lực pháp luật đầy đủ, do chưa phát triển hoàn thiện về thể chất, trí tuệ và tâm lý, nhận thức còn hạn chế, kinh nghiệm sống ít, dễ bị kích động, nên pháp luật quy định cần có sự giám hộ, bảo vệ và có các chế tài xử lý riêng khi vi phạm pháp luật. Việc truy cứu trách nhiệm hình sự NCTN phạm tội chỉ trong trường hợp cần thiết và chủ yếu nhằm giáo dục, giúp đỡ họ sửa chữa sai lầm, phát triển lành mạnh, trở thành công dân có ích cho xã hội.
Hình phạt áp dụng đối với NCTN phạm tội chủ yếu nhằm giáo dục ý thức tôn trọng, tuân theo pháp luật và các chuẩn mực đạo đức, lối sống, ngăn ngừa NCTN phạm tội mới, có tác dụng phòng ngừa và đấu tranh chống tội phạm. Tòa án chỉ áp dụng hình phạt đối với NCTN phạm tội nếu xét thấy việc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng không đảm bảo hiệu quả giáo dục, phòng ngừa. Trường hợp phải áp dụng hình phạt thì ưu tiên áp dụng hình phạt cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ, hình phạt tù nhưng cho hưởng án treo.
Khoản 1, Điều 127 Luật Tư pháp NCTN năm 2024 quy định, NCTN bị kết án từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi; người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi bị kết án về tội phạm ít nghiêm trọng, tội phạm nghiêm trọng hoặc tội phạm rất nghiêm trọng do vô ý được coi là không có án tích.
Luật Tư pháp NCTN năm 2024 ra đời là một bước phát triển mạnh mẽ, thể hiện tinh thần hợp tác quốc tế của Việt Nam bằng sự bảo đảm tối ưu nhất quyền và lợi ích hợp pháp của NCTN phạm tội. Qua đó cho thấy, Đảng và Nhà nước ta ngày càng chú trọng đến việc bảo đảm quyền lợi của công dân, đặc biệt là NCTN bằng một hệ thống pháp luật nghiêm minh nhưng vẫn thể hiện tinh thần nhân đạo phù hợp với Nhà nước pháp quyền XHCN.
Bài, ảnh: PHI YẾN, BÁO ĐIỆN TỬ CẦN THƠ
